تشبیه

تشبیــه

تشبیه، در علم بیان مانند کردن چیزی است به چیزی دیگر. تشبیه مانندگی مبتنی بر کذب است یا با اغراق همراه است؛ یعنی باید دو چیز را که به یک‌دیگر شبیه نیستند و یا لااقل شباهتی آشکارا ندارند، را به هم ماننده کنیم. در تشبیه، نویسنده یا شاعر  شباهتی را ادعا و برقرار یا آشکار می‌کند.بنابراین، جمله‌ای که تمام ارکان تشبیه را داشته باشد اما مبتنی بر صدق باشد- چون مخیل نیست، تشبیه نیز به حساب نمی‌آید. مثلاً در جملهٔ « سگ مانند شغال است» چون جمله مخیل نیست و در عالم واقع هم سگ و شغال  از یک گونه‌اند، تشبیهی روی نداده است.اما جملهٔ تشبیهی جمله‌ای است که به ظاهر درست نمی‌نماید، و باعث اعجاب می‌شود و کسی در دید منطقی به آن باور ندارد.

تشبیه را به چهار رکن مشبه، مشبه به، ادات تشبیه و وجه شبه تقسیم کرده اند که مشبه و مشبه به را که در اصطلاح طرفین تشبیه می نامند، دو رکن اصلی تشبیه به شمار می‌آورند.

مشبّه کلمه‌ای است که آن را به چیز دیگر مانند کرده‌اند؛ در حالی که چیزی که مشبّه به آن مانند شده را مشبّه‌به می‌گویند.

به اداتی که نشانگر تشبیه هستند، ادات تشبیه گفته می‌شوند. پرکاربردترین این ادات عبارت‌اند از: «مانند، مثل، همانند، به‌سان، چون، چو، به کردار، پنداری، گویی، به رنگ، به شکل، به اسلوب و...».

به امر ادعایی که ارتباط مشبّه و مشبّه‌به را نشان می‌دهد و نحوهٔ مانندگی آن‌ها را نشان می‌دهد، وجه شبه می‌گویند.

به تشبیهی که وجه شبه در آن ذکر نشده باشد، تشبیه مجمل و به تشبیهی که وجه‌شبه در آن ذکر شده است، تشبیه مفصل می‌گویند.

در تشبیه ممکن است ادات تشبیه ذکر نشود که در این صورت به آن، تشبیه مؤکّد یا تشبیه محذوف‌الأدات یا تشبیه بالکنایه می‌گویند. اگر ادات در تشبیه ذکر شود به آن تشبیه صریح یا تشبیه مرسل می‌گویند.

تشبیهی که در آن نه وجه شبه ذکر شود و نه ادات تشبیه چون هم مجمل است و هم مؤکّد، آن را تشبیه بلیغ می‌گویند. تشبیه بلیغ رساترین، زیباترین و مؤثرترین تشبیهات است. تشبیه بلیغ بر دو گونه است: ۱- تشبیه بلیغ اسنادی که در آن مشبّه‌به به مشبه اسناد داده می‌شود مانند علم نور است. ۲- اضافهٔ تشبیهی که در آن یکی از طرفین تشبیه به دیگری اضافه می‌شود مانند «درخت دوستی».

دو رکن اصلی تشبیه، مشبّه و مشبّه به است که هیچ گاه حذف نمی‌شود؛ زیرا غرض از تشبیه، وصف مخیل مشبّه به وسیلهٔ مشبّه‌به است. آن توصیف مخیّل که همان وجه شبه است- معمولاً از مشبّه‌به اخذ می‌شود، پس وجود مشبّه و مشبّه‌به هر دو لازم است.

صورت او همچون خورشید درخشان است.

سبز : مشبه ( حذف ناشدنی )

زرد : ادات تشبیه ( حذف شدنی )

نارنجی : مشبه به ( حذف ناشدنی )

آبی : وجه شبه ( حذف شدنی )

با حذف زرد ( ادات تشبیه ) :

صورت او خورشید درخشان است

با حذف آبی ( وجه شبه ) : یک ترکیب اضافی می شود.

صورت خورشیدی او

دقت کنید در ترکیب وصفی هیچگاه نمیتوان از تشبیه استفاده کرد.

نکته : همیشه مشبه به از مشبه قوی تر است ( برای مثال در جمله بالا خورشید از صورت او درخشان تر است )

 

انواع (گونه‌های) تشبیه:

     گوناگونی تشبیه غالباً بر اساس گوناگونی ارکان تشبیه است:

 

  گوناگونی بر اساس دو طرف تشبیه: ممکن است دو طرف تشبیه (مشبه و مشبه‌به) هر دو حسی باشند یا عقلی، یا یک طرف ‌ حسی باشد و طرف دیگر عقلی و یا به عکس؛ نیز ممکن است دو طرف تشبیه، مرکب یا مفرد باشد.

 

  گوناگونی بر اساس وجه شبه: حسی یا عقلی (غیر حسی) بودن وجه شبه، مفرد یا مرکب بودن آن، ذکر یا عدم ذکر وجه شبه در تشبیه.

 

  گوناگونی براساس ادات تشبیه: به لحاظ آمدن یا نیامدن ادات تشبیه در کلام.

 

  تشبیه وهمی: تشبیهی که مشبه‌به آن وجود خارجی نداشته باشد:

          یکی نیزه تیر برداشت گیو    

                             چو دندان غول  و چو چنگال دیو

                                                                (سنا)

  غول و دیو و دندان و چنگال آنها وجود خارجی ندارد.

 

  تشبیه خیالی: در صورتی که اجزا مشبه به هر کدام به تنهایی وجود خارجی داشته باشند اما صورت نهایی، برآمده از توهم و تخیل گوینده است:

         شبی تیره مانند دریای قیر       

                               نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر

                                                                (فردوسی)

  دریا به تنهایی و قیر به تنهایی در خارج وجود دارند اما، صورت نهایی یعنی دریای قیر وجود خارجی ندارد.

 

  تشبیه مفرد به مفرد: دو طرف تشبیه هر دو مفرد باشد:

         چون پیرهنت گرفته‌ام تنگ بر بر  

                                برنارم همچو دامن از پای تو سر

                                                       (مسعود سعد سلمان)

 

  تشبیه مرکب به مرکب: آن است که دو طرف تشبیه دو چیز یا بیشتر باشد:

          سر از البرز، برزد قرص خورشید

                                چو خون آلوده دزدی ز مکمن

                                                           (منوچهری)

 

  تشبیه مطلق یا صریح: آن است که چیزی را بدون هیچ قید و شرطی به چیزی دیگر تشبیه کنند:

          شبی خوش همچو روزت شادمانی

                                  بهاری همچو ایام جوانی

                                                                   (سنا)

 

  تشبیه مشروط یا مقیّد: آن است که چیزی را به چیزی مانند کنند با شرط و قید:

          به ماه ماندی اگر نیستیش زلف سیاه

                              نه زهره ماندی اگر نیستیش مشکین خال

                                                       (استغنایی نیشابوری)

 

  تشبیه تفصیل: آن است که پس از تشبیه، مشبه را بر مشبه به‌ برتری دهند یا آنکه به جای ادات تشبیه کلماتی به کار ببرند که نشان دهنده برتری مشبه باشد:

          خورشید زیر سایه زلف چو شام اوست

                                 طوبی غلام قد صنوبر خرام اوست

                                                           (سعدی)

 

  تشبیه جمع: یک چیز را به چند چیز تشبیه کنند:

           لب توست یا چشمه کوثر است

                                  عقیق است یا خود نی شکر است

                                                                        (سنایی)

 

  تشبیه تسویه: عکس تشبیه جمع؛ یعنی چند چیز را به یک چیز تشبیه کنند؛ و بهترین تشبیه تسویه را آن دانسته‌اند که گوینده چیزی از خود و چیزی از محبوب را به یک چیز تشبیه کنند:

           مانا عقیق نارد کس از یمن

                                 همرنگ این سرشک من و دو لبان تو

                                                (منصور منطقی رازی)

 

  تشبیه اضمار: گوینده تشبیه را به گونه‌ای بیان کند که ظاهر سخن به تشبیه شباهتی نداشته باشد:

          به روز واقعه تابوت ما ز سرو کنند  

                                   که مرده‌ایم ز داغ بلند بالایی

                                                                 (حافظ)

 

  تشبیه ملفوف: چند مشبه و مشبه به بیاورند؛ بدین ترتیب که اول همه مشبه‌ها و بعد از آن همه مشبه‌ها را ذکر کنند:

          از عارض و روی و زلف داری  

                                 طاووس و بهشت و مار با هم

                                                             (خاقانی)

 

  تشبیه مفروق: مقابل تشبیه ملفوف است یعنی چند مشبه و چند مشبه‌به باشد و هر مشبه‌به پس از مشبه خود بیاید:

          مهر او آب و کین او آتش  

                               خشم او درد و عفو او درمان

                                                      (مسعود سعد سلمان)

 

  تشبیه مجمل: آن است که وجه شبه در تشبیه نیاید:

          بیار آن می‌ که پنداری روان یاقوت نابستی

                              و یا چون بر کشیده تیغ، پیش آفتابستی

                                                         (رودکی یا امیر معزی)

  تشبیه مفصل: وجه شبه در تشبیه بیاید:

         که را رسد که کند عیب دامن پاکت 

                           که همچو قطره که بر برگ گلی چکد پاکی

                                                                                 (حافظ)

  بسیاری معتقدند: دو چیز که به یکدیگر تشبیه می‌شوند، هر چه از نظر وجه تشابه از یکدیگر دورتر باشند، تشبیه زیباتر است و برخی بر این باورند که صفات مشترک بین این دو هر چه بیشتر باشد، تشبیه زیباتر است و به عقیده برخی دیگر شرط خوبی تشبیه، وجود خارجی یا قابل عکس کردن آن یا دوری و نزدیکی دو سوی تشبیه به هم از نظر وجه تشابه نیست بلکه ملاک زیبایی و خوبی تشبیه «پسند و ناپسندی ذوق سلیم» است.

 

می توانید نظرات و سوالات خود را در این رابطه مطرح کنید.