متناقض نما

متناقض‌نما آوردن دو واژه یا دو معنی که به ظاهر متناقض و متضاد به نظر می‌رسند، در کلام، به گونه‌ای که آفریننده زیبایی باشد، از آرایه‌های ادبی قرار می‌گیرد. تناقض معادل پارادوکس است که در فارسی به بیان نقیضی یا متناقض‌نما یا ناسازنما نیز آمده است.


زیبایی تناقض در این است که ترکیب سخن به گونه‌ای باشد که تناقض منطقی آن از قدرت اقناع ذهنی و زیبایی آن نکاهد. نقطه اوج تناقض را در اشعار سبک هندی، به ویژه اشعار بیدل دهلوی و صائب تبریزی دانسته‌اند. ترکیب‌هایی چون «لباس عریانی»، «فریاد خاموشی» و یا «شرم سرافرازی» در اشعار بیدل بسیار دیده می‌شود. و این نمونه‌ای از بیدل:

فلک در خاک می‌غلطید از شرم سرافرازی         اگر می‌دید معراج ز پا افتادن ما را